Kalendarium

Zestawienie najważniejszych dat w historii regionu niżańskiego od średniowiecza do końca I wojny światowej. Źródła podanych informacji podane są na końcu zakładki.

 

ok.1270 - Powstanie parafii Racławice pw św.Stanisława Biskupa Męczennika (wydzielonej z parafii Bieliny) po drugim najeździe Tatarów [1][2] (wg Jerzego Milika w "Święty Józefie prowadź" parafię erygowano w latach 1252-1288)

1325 - W wykazach świętopietrza zwanych Aktami Kamery Apostolskiej pojawiła się po raz pierwszy informacja o parafii w Racławicach. Ówczesny pleban miał na imię Paweł i płacił 14 skojców i 10 denarów papieskiego podatku. (wg ks.Mariana Wolickiego w "Nisko piórem i kreską" było to w latach 1326/1327). [1][30]

ok.1357 - W Przyszowie z inicjatywy Kazimierza Wielkiego powstaje zamek myśliwski, a osada niżańska staje się zapleczem aprowizacyjnym przyszowskiego grodu (w Nisku powstaje folwark królewski) [1][26]

15 kwietnia 1439 - Pierwsza udokumentowana wzmianka o Nisku - zapis ugody między Władysławem Warneńczykiem i podstarościm krakowskim Mikołajem Czajką, który za udzieloną królowi pożyczkę miał prawo w pełni korzystać z dochodów, jakie przynosiły dobra królewskie w Nisku i Zaosicach, w ziemi sandomierskiej (...) [1][25][30]

1455 - Król Kazimierz Jagiellończyk oddaje wsie Nisko i Zaosice w zastaw za pożyczkę Mikołajowi Czajce [30]

1470-1480 - Wzmianka o Nisku ("dobra nisieckie") jako wsi królewskiej w dziele Jana Długosza "Liber beneficiorum Dioecesis Cracoviensis". Nisko należy do parafii Bieliny, chłopi płacą dziesięcinę kościołowi w Racławicach, a kmiecie zagrodnicy i karczmarze- kościołowi w Bielinach [1]

1478 - Katarzyna z Jawora, córka Mikołaja Czajki, odstępuje córce Katarzynie zapis na wsie Nisko i Zaosice [30]

1490 - Król Kazimierz Jagiellończyk za 400 florenów oddaje we władanie wsie Nisko i Zaosice Stanisławowi z Pilczy (Pileckiemu) [30]

1494 - Król Jan Olbracht za 1000 florenów oddaje we władanie wsie Nisko i Zaosice Janowi z Pilczy (Pileckiemu) [30]

1530 - Od tego roku Nisko stanowi własność kapituły sandomierskiej (do 1621). Wieś Nisko wchodzi w skład klucza (grupy folwarków) składającego się z 14 wsi (Nisko, Malce, Warchoły, Sopot, Podwolina, Pławo, Swoły, Kamień, Zalesie, Jata, Bojanów, Korabina, Laski, Burdze, Przyszów, Jeżowe, Sójkowa, Pogoń). Rządcami majątku są kolejno: Adolf Mniszech, Mikołaj Chrzanowski i Wojciech Malicki [3][4][5]

1560 - Rządcą majątku Racławice, w skład którego wchodzi Nisko zostaje Wojciech Malicki [19]

1565Nisko jest wsią królewską osadzoną na starym prawie lokacyjnym, która zamieszkuje m.in. 33 kmieci i 7 łowców królewskich. Znajduje się tu młyn wodny i dwie karczmy. W położonych obok Zaosicach mieszka 14 kmieci, znajduje się także młyn wodny i jedna karczma. [30]

1577 - Bunt chłopów starostwa sandomierskiego (w tym z Pława, Niska i Zarzecza) przeciw staroście Andrzejowi Firlejowi i więzienie przywódców w lochach sandomierskiego zamku. Następnie chłopi ze wsi Nisko, Zalesie, Pławo i Zarzecze wnoszą skargę do króla Stefana Batorego. Powodem konfliktu jest nadużywanie władzy i wyzysk chłopów przez starostę. [1][6][7][30]

10 listopada 1582 - Król Stefan Batory wydaje dekret dotyczący konfliktu chłopów powiatu sandomierskiego ze starostą (korzystny dla chłopów). [6][30]

1583 - Specjalna królewska komisja objeżdża wsie starostwa sandomierskiego w celu przeprowadzenia dochodzeń i pomiarów ziemi (m.in. pomiary gruntów od wsi Racławice, przez Nisko, do Przyszowa i Pysznicy). [6][30]

ok. 1589 - Zniszczenie podczas powodzi wsi Zaosice położonej między Niskiem a Sanem. [30]

sierpień - październik 1606 - Splądrowanie Niska i okolicy (zrabowanie zapasów żywności i żywego inwentarza) przez uczestników rokoszu szlacheckiego kierowanego przez Mikołaja Zebrzydowskiego i Janusza Radziwiłła przeciwko Zygmuntowi III Wazie. [30]

25 marca 1656 - Król szwedzki Karol Gustaw stacjonujący na rudnickiej plebanii ucieka przed polskim podjazdem pod wodzą rotmistrza Szandarowskiego. [19]

28 marca 1656 - Bitwa wojsk Czarnieckiego i chłopów (ok. 3 tys.) z wojskami szwedzkimi pod wodzą króla Karola Gustawa pod Niskiem oraz potyczka w Stróży. [6][7][19][29]

do XVII w. - Nisko jest wsią należącą do parafii Bieliny podporządkowaną zarządowi dóbr królewskich z siedzibą w zamku królewskim w Przyszowie. [8]

XVII w. - Nisko stanowi folwark królewski, następne klucz dóbr królewskich i należy do powiatu i województwa sandomierskiego. [8]

1746 - Budowa kościoła w Racławicach z fundacji Józefa Grabińskiego, podczaszego wieluńskiego. [9][19]

1748 - Konsekrowanie racławickiego kościoła przez biskupa sufragana krakowskiego, Michała Kunickiego. [9]

1772 - Upaństwowienie Niska (po I rozbiorze Polski), Nisko staje się własnością rządu Austrii. Dotychczasowy zarząd dóbr niżańskich zostaje przekształcony w Dyrekcję Kameralną Państwa Sandomierskiego w Nisku, a potem w Niżańską Prefekturę Kameralną. [1][8][30]

1774 - Po nowym podziale administracyjnym Nisko znajduje się w powiecie sandomierskim i cyrkule rzeszowskim. [8]

1777 - Po kolejnej reformie administracyjnej Nisko znajduje się w dystrykcie leżajskim. W 1782 r. powrót do cyrkułu rzeszowskiego. [8]

1806 - Uruchomienie huty szkła w Nisku, zatrudnienie hutników ze Skolego. [3]

1813 - Wielka powódź w widłach Wisły i Sanu- pod wodą m.in. Rozwadów, Nisko i Ulanów. [10]

1823 - Zamknięcie huty szkła z powodu trudności komunikacyjnych i braku dostępu do rynków zbytu. [3][30]

1831 - W Nisku w czasie Powstania Listopadowego przez kilka miesięcy stacjonuje piechota z artylerią. [6]

28 grudnia 1836 - Nowym właścicielem Niska z przyległościami zostaje Łowczy Dworu baron dr Karol Reichenbach. Kupuje on dobra niżańskie na aukcji za kwotę 211 055 reńskich. Na majątek składają się oprócz Niska: Malce, Moskale, Sopot, Warchoły, Podwolina, Zasanie, Racławice, Pławo, Swoły, Chyły, Przyszów, Burdze, Kołodzieje, Jeżowe, Korabina, Maziarnia, Nowosielec, Jata, Sójkowa, Zalesie, Kamień, Zagrody. [1][30] (wg niektórych źródeł było to w roku 1834[4][11])

lata 30-te XIX w. - Ponowne uruchomienie huty szkła przez Karola Reichenbacha. [3]

1841 - Nisko staje się siedzibą gminy. [1][8][30]

25 marca 1846 - Lekarz Buchta zastosował w Nisku znieczulenie eterowe (trzecie tego typu w Polsce). [7][19]

1855 Nisko staje się siedzibą władz powiatowych. [1][12][30] (wg niektórych żródeł 1857 lub 1871)

1857 - Obsadzenie stanowiska przez pierwszego starostę.

1863 - W Nisku funkcjonuje stacja pocztowa (do 1864 r.). [8]

7 marca 1867 - Baron Karol Reichenbach sprzedaje Nisko hrabiemu Rogerowi Resseguier de Miremont, a arystokracie czeskiego pochodzenia Eugeniuszowi hr.Kinsky - Sopot. [1]

21 września 1868 - Oliver Resseguier, syn Rogera, wstępuje w związek małżeński z Marią Kinsky, córką Eugeniusza.. [1][4]

1870 - Powstanie pierwszego szpitala na 12 łóżek (obecna ul.Sandomierska) o charakterze "przyfabrycznym", dla pracowników garbarni, tartaku, młyna i cegielni.[13][14][30]

1871 - Założenie gminy żydowskiej w Nisku. [15]

1873 - 1875 - Budowa pałacu przez hrabiego Resseguier. [4][19][30]

1875 - 1878 - Budowa siedziby Starostwa. [4][19]

1877 - Założenie prywatnej poczty konnej przez pp.Majera i spółkę. [16][19]

1878 - Otwarcie pierwszej apteki. [4]

1880 Koniec budowy hotelu, w którym znalazły się niektóre urzędy i mieszkania urzędników. [13][16][30] (wg Mariusza Kowalika w "Powiecie Niżańskim 1857-2002" w 1876 r.)

1883 - Eugeniusz hr. Kinsky przekazuje majątek Sopot swojej córce Marii Resseguier. [30][31]

1884 - Hr.Maria Resseguier funduje kapliczkę św.Nepomucena przy drodze do Nowosielca. [1]

1884 Budowa bitej drogi z Niska do Rozwadowa.

1884 - Uruchomienie cegielni ręczno-konnej, po uruchomieniu elektrowni przekształcenie w mechaniczną (1906). [13][19]

1886 - W Nisku istnieje fabryka świec parafinowych i zapałek. [3][8]

29 kwietnia 1887 - Umiera hr.Roger Resseguier, spadkobiercą majątku zostaje jego syn Olivier Resseguier. [4]

1887 - Ufundowanie figury Św.Rodziny w Malcach.[4]

listopad 1889 - Otwarcie kaplicy na Warchołach obok letniej rezydencji hrabiostwa. [17]

1889 - Otwarcie kaplicy pw.św.Józefa w Nisku. [17][19]

1890 - Nisko liczy 4500 mieszkańców (w tym: 80% Polacy, 15% Żydzi).

1890 - Powstanie komitetu budowy kościoła (z inicjatywy hrabiny Marii Ressequier). [1][17][30]

1892 - Początek budowy kościoła pw.św.Józefa Oblubieńca NMP. [1][17][30]

17 grudnia 1894 - Powstanie koszar wojskowych dla austriackiego 4 Feldjägerbataillon - Batalionu Strzelców Polowych. [18][30] (wg niektórych źródeł w 1896 r.)

1894 - Powstanie cegielni i rzeźni. [30]

1896 - Koniec budowy i poświęcenie kościoła, powstanie parafii Nisko. [1][17]

1896 - Powstanie budynku poczty.[13]

1896 - Oddanie do użytku rzeźni miejskiej. [13]

1896 - Zorganizowanie Ochotniczej Straży Pożarnej. [13][22][30]

1897 - Początek budowy odcinka kolejowego do Rozwadowa [1][30] (wg http://pl.wikipedia.org/wiki/Nisko w 1896 r.)

1897 - Wybudowanie ochronki ufundowanej przez hr.Marię Resseguier i sprowadzenie sióstr Służebniczek z Dębicy. [19][30]

ostatnia dekada XIX w. - Budowa innych zakładów w Nisku: fabryki świec parafinowych, fabryki zapałek, browaru, rzeźni miejskiej, rozbudowa tartaku, modernizacja huty szkła.[różne źródła]

1899 - 1900 - Budowa dworca kolejowego. [1][30]

30 listopada 1899 - Wjazd pierwszego pociągu. [30]

1900 - Liczebność 4 FJB (Feldjägerbataillon - Batalion Strzelców Polowych) wynosi 366 osób. [13]

1900 - Zakończenie budowy bitej drogi z Niska do Rzeszowa. [16]

10 czerwca 1901 - Konsekracja niżańskiego kościóła pod wezwaniem św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Marii Panny przez Biskupa Sufragana Przemyskiego Józefa Fischera. [1][17]

1902 - Powstanie przedszkola przy ul.1 Maja prowadzonego przez siostry zakonne (z inicjatytwy hr.Marii Resseguier).[16][19]

1903 - Początek działalności Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". [1][24]

1904 - Koniec budowy Szkoły Ludowej. [16]

1904 - Budowa siedziby Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". [16][24]

1906 - Budowa elektrowni, elektryfikacja majątku Resseguierów.[28] (wg. Janusza Ogińskiego w "Nisko. Historia. Ludzie. Krajobrazy" było to w 1904 r.)

1906 - Uruchomienie szpitala na 40 łóżek (przy obecnej ul.Paderewskiego).Był to szpital dla biednych, gdyż zamożni leczyli się głównie w domu. Dyrektorem szpitala został, zaproszony do Niska przez hrabinę Marię Resseguier-Kinsky, dr Arnold Loevy z Wiednia.[14]

1906 - Uchwalenie Statutu Towarzystwa Ochotniczej Straży Pożarnej w Nisku.[22]

1906 - Uruchomienie cegielni mechanicznej przy obecnej ul.Sandomierskiej. [21]

1907 - Z Jarosławia do Niska przenosi się IV batalion 40 Pułku Piechoty im.gen. Von Pino (i pozostaje do 1914 r.). [18][30]

1907 - Otwarcie kasyna urzędniczego przy ul.Sanowej (obecnie Kościuszki). [16]

8 marca 1907 - Utworzenie ekspozytury racławickiej parafii w Nisku.[1][17]

1907 - Poświęcenie Niska upamiętnione wybudowaniem figury Najświętszego Serca Pana Jezusa (obok cegielni).

1908 - Uruchomienie w budynku "Sokoła" sali kinowej i projekcja pierwszego filmu.[1][24]

1910 - Wybudowanie kaplicy na Malcach. [1]

1910 - Zakończenie budowy gmachu Sądu, Niżański Sąd Powiatowy zostaje przeniesiony do nowego budynku (do tego czasu sąd funkcjonował w przydworskiej oficynie).

9 sierpnia 1911 - Akt notarialny sprzedaży majątku niżańskiego Maksymilianowi Francke. Umowa dotyczy miejscowości: Nisko, Zalesie, Sójkowa, Maziarnia, Jata, Przyszów, Burdze, Nowosielec Kolonia, Jeżowe, Pławo, Swoły, Pysznica, Racławice, Przędzel, Stróża, Ulanów, Wolina, Wólka Tanewska.[4] (wg niektórych źródeł 1912 lub 1916 r.)

1912 - Początek funkcjonowania ośmioklasowego Prywatnego Gimnazjum Realnego w przydworskiej oficynie.[23]

sierpień 1914 - Zawiązanie się Powiatowego Komitetu Narodowego w celu propagowania idei narodowej i legionowej oraz powołanie komisji werbunkowej. [24][27][30]

6 sierpnia 1914 - Wysłanie do Legionów Polskich do Krakowa 141 ochotników z Niska i okolicy.[8][24]

październik 1914 - Zniszczenie w wyniku rosyjskiego ostrzału budynków: starostwa, szkoły ludowej, kościoła, pałacu, hotelu, kasyna urzędniczego, spłonięcie kościoła w Racławicach. [1]

pocz.listopada 1914 - Zajęcie Niska przez wojska rosyjskie.[16][30]

14 maja 1915 - Wyparcie wojsk rosyjskich przez austriackie.[16][30]

12 listopada 1915 - Reaktywowanie się Powiatowego Komitetu Narodowego.[30]

21 maja 1916 - Odsłonięcie i wystawienie Tarczy Legionowej Ziemi Niskiej. [23][27]

1916 - Powstanie Związku Strzeleckiego skupiającego młodzież z gimnazjum i szkół rzemieślniczych.

31 października 1918 - Wiec ludności powiatu zorganizowany z okazji odzyskania niepodległości.[7][30]

2 listopada 1918 - Rozbrojenie żandarmerii, zajęcie budynku żandarmerii i koszar przez porządkową straż obywatelską.[30]

1918/1819 - Uczniowie starszych klas Gimnazjum walczą w obronie Lwowa.[7][23]

 

 

Źródła informacji:

[1] - ks.Marian Wolicki "Nisko piórem i kreską", Wyd.Sztafeta, Stalowa Wola, 2011

[2] - strona internetowa Diecezji Sandomierskiej

[3] - "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII"

[4] - Wł.Bis "Sopot. Były folwark koło Niska" (wyd.2006)

[5] - M.Kowalik "Gimnazjum i LO... Szkic do monografii" , Nisko, 1984

[6] - "Puszcza Sandomierska wczoraj i dziś" pod red.Józefa Półćwiartka, Towarzystwo Przyjaciół Regionu Lasowiackiego w Stalowej Woli, Rzeszów, 1980

[7] - Wikipedia, hasło "Nisko"

[8] - Mariusz Kowalik, "Powiat niżański 1857-2002" , RCEZ, Nisko, 2002

[9] - Wikipedia, hasło "Racławice"

[10] - Michał Marczak „Czego uczy nas historia powiatu"; artykuł w "Sztafecie"

[11] - Rocznik Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli 2004

[12] - artykuł w "Echo Dnia"

[13] - ks.Marian Wolicki, "Dobrodziejka Niska" , PAIR, Sandomierz, 1992

[14] - strona internetowa niżańskiego szpitala

[15] - strona internetowa POLIN - Dziedzictwo Polskich Żydów

[16] - Antoni Kunysz, Jan Polański,"Dzieje ziemi niżańskiej od czasów najdawniejszych do 1939 r." ,  Towarzystwo Miłośników Ziemi Niżańskiej, Rzeszów, 1980

[17] - strona internetowa parafii Św.Józefa w Nisku

[18] - forum internetowe Austro-Węgry

[19] - "Święty Józefie prowadź" pod red. ks. Mariana Balickiego, Wydawnictwo Diecezjalne, Sandomierz, 1996

[20] - Michał Baczkowski, "Pod czarno - żółtymi sztandarami. Galicja i jej mieszkańcy wobec austro - węgierskich struktur militarnych 1868 - 1914", Towarzystwo Wydawnicze "Historia Iagellonica, Kraków 2003

[21] - Wymurowana data na budynku cegielni

[22] - strona internetowa KP Państwowej Straży Pożarnej w Nisku

[23] - strona internetowa LO Nisko

[24] - "100 lat Kina "Sokół" w Nisku", NCK "Sokół", Nisko, 2009

[25] - Janusz Ogiński "Historia do poprawki", art. w "Sztafecie" 9.09.2007 r.

[26] - Ks.Wilhelm-Gaj Piotrowski "Królewski zamek w Przyszowie", Muzeum Regionalne w Stalowej Woli, Stalowa Wola 1998

[27] - Mariusz Kowalik "Tarcza Legionowa Ziemi Niskiej", NCK "Sokół", Nisko,  2001

[28] - strona internetowa UGiM Nisko

[29] - Mieczysław Barnat, "Potop szwedzki. Bitwa pod Niskiem 28 marca 1656 r." , Towarzystwo Ziemi Niżańskiej, Nisko - Racławice, 2013

[30] - Janusz Ogiński "Nisko. Historia. Ludzie. Krajobrazy" , Wydawnictwo Sztafeta, Stalowa Wola, 2015

[31] - Ks.Marian Wolicki "Dobrodziejka Niska", Wydawnictwo Sztafeta, Stalowa Wola, 2013